VÀI SUY NGHĨ VỀ Ư NGHĨA CẦU SIÊU

Thích Đức Trí

    Một khi chưa tin và hiểu giáo lư Phật giáo sẽ sản sinh ra nhiều tín ngưỡng sai lầm đối với thế giới vô h́nh. Từ nhận thức không rơ ràng đó nên không biết làm sao để thể hiện t́nh thương và ḷng ân nghĩa đúng nghĩa  đối với người đă qua đời. Cần nhận thức rằng, bên cạnh thực hành nghi lễ siêu độ vong linh c̣n có nhiều phương pháp tu học khác cũng tạo thêm phước lành thù thắng để  hồi hướng cứu độ những sinh linh thoát khỏi cảnh giới khổ đau. Phật giáo chỉ rơ ra rằng, tâm phiền năo tham sân si là nguyên nhân chính đưa đến sự đọa lạc trong địa ngục và các cảnh giới khổ đau triền miên. Cho nên cần lưu ư rằng ư nghĩa siêu độ có hiệu quả là từ tâm mà luận, v́ tâm là chủ thể của mọi hiện tượng, bao gồm cả hiện tượng sống chết, luân hồi và giải thoát. Chánh kiến trong việc cầu siêu là đem tâm thanh tịnh, tâm thành kính, tâm từ bi cứu khổ thể hiện các Phật sự là năng lực hữu hiệu để hồi hướng siêu thoát cho vong linh đang chịu khổ là điều bài viết này đang bàn tới.

    Cầu siêu, cầu tức là thể hiện ư nghĩa mong cầu, siêu tức là vượt qua, hay c̣n gọi là siêu thoát. Nghĩa trọn vẹn là dùng phương thức nào đó để giúp cho vong linh của người đă chết thoát khỏi các cảnh giới khổ đau trong địa ngục. Đó là quan niệm thông thường phổ cập khá rộng răi trong thế gian. Cầu cho vong linh siêu thoát về đâu c̣n phụ thuộc vào tín ngưỡng và mục đích của người cầu nguyện. Nhưng đối với Phật pháp mà luận th́ kết quả vấn đề cầu siêu phụ thuộc vào tâm linh và phương thức siêu độ con người. Cảnh giới siêu thoát lư tưởng là niệm Phật nguyện cho vong nhân sanh về cảnh Tây Phương Cực Lạc của Phật A Di Đà.  Do vậy, nhận thức về ư nghĩa sống chết là giúp chúng ta có chánh kiến trong tu học và hiểu thêm về quan niệm cầu siêu cho người đă qua đời. Thế gian thường có quan niệm rằng:“Âm dương đồng nhất lư”. Nhưng lư ở đây là nguyên lư nhân quả, tất quả chúng sinh là hậu quả của nghiệp đă tạo ra. Cho nên cỏi nào c̣n có sanh, già, bệnh, chết th́ c̣n có khổ đau. Cỏi âm hay cỏi dương cũng thế. Nhưng cần phải hiểu rộng ra, người sau khi chết có nhiều cảnh giới khác nhau. Theo giáo lư nhà Phật th́ thế giới con người chỉ là một trong mười pháp giới[1] đang hiện hữu. Các thế giới tương dung tương nhiếp lẫn nhau. Chúng sinh trong ba cỏi chỉ là từ do một tâm này mà tồn tại “Ba cỏi chỉ là nhất tâm”[2]. Chính v́ lẽ đó mà cỏi âm và cỏi dương liên hệ với nhau chặt chẻ qua sự chi phối nghiệp lực và nhân quả. Tâm thức và nhân duyên là mối liên hệ con người và thế giới xung quanh.

     Do vậy, từ nghiệp lực làm nhân duyên cho người đă khuất lưu luyến đến người thân, đến gia đ́nh, ḍng tộc, quốc gia và xă hội và cả nhân loại nói chung. Cho nên trách nhiệm cầu siêu và báo ân đối với người đă khuất là chung của tất cả mọi người trong xă hội. Nh́n theo góc độ Phật giáo thấy rằng tất cả chúng sanh đă từng có nhân duyên nghiệp lực với nhau nhiều đời kiếp trong chốn sanh tử này. Đức Phật dạy: “Vô thỉ luân hồi, này các Tỳ kheo, không dễ ǵ t́m thấy một chúng sinh trong một thời gian dài lại không một lần nào làm mẹ làm cha”[3]  Qua ư nghĩa đó mà Phật giáo nâng lên quan điểm báo ân cha mẹ, ân Tam Bảo, ân quốc gia xă hội và ân cả pháp giới chúng sanh.

     Chúng ta và người đă qua đời vẫn quan hệ trong thế giới hiện tượng. Sống và chết là từ quan niệm của  nhân gian. Thực chất chết hay sống vẫn là hiện tượng đang chuyển biến. Chấm dứt thân thể vật lư này gọi là chết, tâm thức đang đi vào một thế giới mới. Khổ đau hay hạnh phúc th́ do nghiệp quyết định, tất cả chúng sanh là sản phẩm của nghiệp: “Các loài hữu t́nh là chủ nhân của nghiệp, là thừa tự của nghiệp. Nghiệp là thai tạng, nghiệp là quyến thuộc, nghiệp là điểm tựa, nghiệp phân chia các loài hữu t́nh; nghĩa là có liệt, có ưu.”[4]

     Tất cả chúng sinh các loài đều từ nghiệp mà sinh ra,  nghiệp ấy do tâm tạo, chuyển nghiệp cũng từ tâm mà chuyển. Do vậy ư nghĩa siêu độ, cứu giúp người âm thoát khỏi khổ đau có hiệu quả hay không là do tâm lượng con người quyết định. Giải thoát khổ đau địa ngục th́ cần có cái tâm hướng về đạo đức giải thoát. Như tâm tu tập giới, định và tuệ; tâm tu lục độ v.v. Bản chất các tâm giác ngộ nuôi dưỡng hai yếu tố từ bi và trí tuệ. Từ góc độ tu tâm như thế mà khởi các hạnh lành trong pháp siêu độ th́ mới có hiệu quả. 

     Vấn đề  nghi lễ siêu độ cũng mang lại sự lợi lạc cho vong linh và chúng cô hồn được đề cập đến trong kinh văn Đại thừa. Người phát tâm làm nghi thức cầu siêu phải có tâm thương xót vong linh, âm linh cô hồn nói chung và ḷng thành kính với chư Phật và hiền thánh Tăng. Trong kinh dạy rằng, chư Phật và Bồ tát thường ứng thân vào trong các loài chúng sanh mà cứu độ. Nghi thức chẩn tế hay cúng thí thực  thường có thỉnh Phật và Bồ tát chứng minh, sau đó thỉnh các chơn linh, vong linh và cô hồn về thọ nhận vật chúng ta cúng là vậy. Chúng sanh do nghiệp lực sai biệt nên thọ dụng thức ăn cũng sai biệt. Hương hoa phẩm vật trần gian dành cho chúng quỷ thần thọ hưởng đó là điều kinh điển nhắc đến. Nhưng có những chúng sanh khác không ăn được những thức ăn đó,  nhưng nhờ Phật lực gia tŕ mà biến thành cam lồ khiến cho họ cũng no đủ. Phương pháp này dùng khoa Du già (yoga) Phật giáo đại thừa thực hiện. Có nghĩa dù biểu hiện dưới h́nh thức nghi lễ nào, hành giả phải có ḷng thành thanh tịnh, tam nghiệp thân khẩu ư tương mật mới nhập vào cảnh giới nhất tâm. Tâm cảm được Phật lực mới có sự lợi ích cho việc siêu độ thân nhân quá văng, cha mẹ nhiều đời nhiều kiếp.  Đó là điều chắc thật mà Đức Phật từng dạy trong kinh điển. Đc Pht dy tôn gi A Nan: “Hăy phát tâm rng ln v́ cha m nhiu đi nhiu kiếp đến nay, khp v́ muôn loi chúng sanh tinh tú thiên tào, âm ty đa ph, Diêm ma qu gii, côn trùng nh nhít máy đng, tt c hàm linh mà bày ra s cúng dường vô giá qung đi, mi đến phó hi, đ nương oai quang của Pht, gt ra rung thân, được li thù thng, hưởng vui nhân thiên.”[5] Qua đoạn kinh trên ta thấy, cúng thí thực âm linh cô hồn, gọi pháp vô giá quăng đại, nương oai đức của Phật mà chúng sanh đều lợi lạc, nhưng phải có cái tâm rộng lớn. Đó là tâm Bồ đề cứu độ chúng sanh.  Khi có cái tâm ấy th́ âm siêu và dương thái. Nếu h́nh thức nghi lễ nào mà thiếu cái tâm cao thượng th́ đi ngược lại với xu hướng giác ngộ của Phật dạy.  Nhưng đó cũng chỉ một trong những phương thức cúng thí và siêu độ. Ngoài ra, trong kinh điển Phật có dạy các h́nh thức khác nữa.

      Phát tâm tu học cũng là phương thức siêu độ vong linh có hiệu quả cao. Niệm Phật và tụng kinh cầu nguyện là đem tâm Phật để điều phục tâm ḿnh. Đem t́nh thương của Phật để chia sẽ cho muôn loài. Chúng ta tin Phật, thờ Phật mà chạy trốn cảnh khổ đau xung quanh th́ trái với bản nguyện của đạo Phật. Những người đă khuất hay người đang c̣n sống họ có duyên mới tiếp cận với chúng ta. Trong giáo lư Mật tông và tịnh độ khuyên hành giả cần tu niệm Phật, tŕ chú, tụng kinh để hồi hướng siêu độ cho người âm được siêu thoát. Nhưng phẩm chất giúp đỡ vong nhân là ḷng từ bi. Từ bi tam muội mới biến thức ăn thành cam lộ giúp chúng sanh cỏi âm được siêu thoát. Cỏi âm cũng như cỏi dương, Chúng sanh đang đói về ḷng bố thí mà bị đắm trong địa ngục đói khổ. Có kẻ đang đói về t́nh thương ch́m sâu trong cảnh sân hận hành hạ và ăn nuốt lẫn nhau, có kẻ đang đói về trí tuệ nên sống trong địa ngục vô minh. Có kẻ đang thần thức vô định cần giáo lư thiền định giải thoát. Chúng ta phải hiểu như vậy để y pháp cúng dường bố thí với nhiều phương diện, như tài thí, pháp thí và vô úy thí v.v

     Đối với Phật tử tại gia ngoài vấn đề bố thí tiền tài, bố thí Pháp thông qua chia sẽ kinh nghiệm tu học cho đạo bạn, giáo dục con cháu và khích lệ thân nhân họ tộc quy y Tam Bảo. Bên cạnh đó phát  tâm ấn tống kinh sách Phật giáo, ủng hộ Tam Bảo trường tồn là điều phước đức lớn để siêu độ thân nhân.  Giả sử chúng ta không có tiền tài bố thí th́ có thể chia sẽ cho người khác đang khổ đau bằng t́nh thương và sự hiểu biết cũng là công đức vô lượng. Đời người nhiều lo âu và sợ hăi, thành công và toại nguyện th́ sợ mất đi, thất bại th́ cũng sợ khổ đau hành hạ. Giúp cho người sống có trí tuệ sống có đạo lư là cách bố thí rất thiết thực. Người c̣n sống muốn giúp vong linh của người chết có hiệu quả là phải có tâm lực. Tức là đời sống có đạo đức, như phát tâm quy y Tam Bảo, thọ tŕ giới pháp. V́ chúng ta đều biết, con đường Giới , Định và Tuệ là con đường giải thoát khổ đau chúng sanh. Chúng ta sống có đạo đức để làm ngọn đèn soi đường cho người cỏi âm đi ra khỏi bóng tối vô minh u ám. Địa ngục khổ đau do tâm tạo, giải thoát giác ngộ cũng do tâm. Cho nên sống có đạo đức là biểu hiện một phương thức siêu độ rất cao. Cổ đức có câu:“Nhất nhân thành đạo, cữu huyền sanh”. Tu học thành đạo mới cứu giúp thân tộc nhiều đời kiếp. Thành đạo do tâm mà thành, đem tâm mà tu tập th́ nhiếp muôn đức lành. Tuy chưa thành Phật nhưng chúng ta sống đúng chánh pháp, th́ mọi hành động biểu hiện trong đời sống này đều là hành trang giải thoát sinh tử luân hồi.

     Cầu siêu phải có tâm thành kính. Trước hết chúng ta phải có t́nh thương và ḷng kính trọng người đă khuất mà thực hành pháp sự siêu độ. T́nh thương đó phải chân thành, biết đau xót và rung cảm trước cảnh khổ đau của người đă qua đời.  Đó là là tiếng chuông giao cảm Phật lực gia tŕ tâm nguyện của ḿnh. T́nh thương ấy chúng ta t́m thấy được qua h́nh ảnh các thánh giả đă từng cứu độ vong nhân. Ai đă đọc kinh Vu Lan mới thấy giọt nước mắt của ngài Mục Kiền Liên đă khóc v́ thương mẹ đến cầu Phật chỉ dạy pháp cứu độ. Giọt nước mắt của Quang Mục và Thánh nữ Bà la môn trong kinh Địa Tạng khóc v́ thương mẹ mà Phát tâm Bồ đề, nguyện thành Phật độ chúng sanh. Những giọt nước mắt ấy là t́nh thương, là tâm từ bi. Khi có tâm ấy mà cúng dường Tam Bảo, cúng dường Trai Tăng, hay cúng dường chùa chiền và tất cả điều lành khác đều có hiệu ứng thiết thực. Do có tâm như vậy mà mẹ của ngài Mục Kiền Liên, mẹ của Quang Mục và mẹ của thánh Nữ Bà la Môn được siêu thoát.

     Muốn nhận thức rơ người đă qua đời mong mỏi điều ǵ và đời sống người sau khi chết ra sao th́ nên đọc kinh điển Đại thừa như kinh Vu Lan, kinh Địa Tạng, kinh Thủy Sám và kinh Lương Hoàng sám. Khi đọc những kinh này, bản thân chúng ta biết đau xót,  biết rung cảm, biết nhận thức chân lư sự sống và phát khởi tâm chính đáng cho mọi h́nh thức siêu độ. Nếu có tâm lành đó rồi , th́ bông hoa và chén nước cúng ở chùa th́ công đức không thể nghĩ bàn. Phải có sức quán tưởng chân thành rằng các h́nh tượng Đức Phật và Bồ tát đó như các vị  Phật và Bồ tát đang sống trong đời này không khác. Như vậy th́ mới có giao cảm tâm chúng sanh và  tâm Phật. Tâm chúng sanh mà cảm được tâm Phật th́ gọi là đạo cảm thông. Tâm ấy thanh tịnh và siêu thoát mọi khổ đau. Tâm chân thành, tâm thanh tịnh, tâm bất thối chuyển trên đường giác ngộ. Đem tâm ấy mà hành thiện hồi hướng cho người cỏi âm sanh về thế giới Tây Phương Cực Lạc. Điều đó là hợp với nguyện Lực của Phật A Di Đà mà các kinh điển Đại thừa Phật giáo xác nhận rơ ràng.

     Cầu siêu cho người qua đời  là nếp sống nhân bản rất đáng tôn trọng. Nó khẳng định mối tương quan của người sống và người chết. Đó là thông điệp giúp con người nhận thức sâu sắc rằng sống không phải là bắt đầu và chết không phải là kết thúc. Ư nghĩa này là điểm then chốt trong triết lư sống Phật giáo. Điều này giúp con người sống có trách nhiệm với hành động của chính ḿnh trong hiện tại và tương lai. Đó là nền tảng đạo đức mà cá nhân, gia đ́nh, xă hội và nhân loại đang cần thiết. Quan niệm này là tri thức  cần được phổ cập trong sự giáo dục về đời sống con người.  V́ cái bế tắc của số đông người hiện nay là có ư thức hệ cực đoan, không tin luật nhân quả luân hồi, tái sanh. Từ đó mà bao nhiêu tệ nạn xấu ác xảy ra, sống là hưởng thụ, chà đạp quyền sống của nhau. Thái độ sống như thế làm cho cuộc đời khổ đau và đen tối hơn, v́ họ tin rằng chết là hết! Tín ngưỡng cầu siêu hàm chứa nét nhân bản trong văn hóa con người, thấm nhuần triết lư sống của Đạo Phật. Chúng ta cúng bái cầu siêu cho người âm thể hiện đạo lư báo ân. Chúng ta làm phước siêu độ cho chúng sanh bớt khổ th́ tự nhiên có tâm từ bi. Người có đức hạnh từ bi th́ tự nhiên có phước đức trong đời sống. Tín ngưỡng cầu siêu trong Phật giáo có nhiều lợi ích, nhưng quan trọng nhất là giới thiệu cho mọi người nhận thức về thế giới quan của Phật giáo Đại thừa. Trong đó thù thắng nhất là thế giới Tây Phương Cực Lạc mà mọi người tu niệm Phật hướng đến trong đời này và sau khi lâm chung.

       Chúng ta phải hiểu rằng mục đích người học Phật lấy trí tuệ làm sự nghiệp giác ngộ. Ư nghĩa siêu độ là thể hiện tinh thần lợi tha, như là phương tiện hành đạo. Vấn đề thực hiện tất cả các h́nh thức siêu độ phải xuất phát từ tâm từ bi mà thể hiện. V́ tâm là chủ thể của các pháp, khổ đau hạnh phúc do tâm mà tạo. Vấn đề tu học là sự nhận biết con người và thế giới xung quanh. Điều căn bản là biết đối nhân, xử thế mới có sự lợi ích chung. Lẽ sống ấy, đem tâm Phật chan ḥa vào ḷng đời, vào thế giới người đă khuất với t́nh thương và ḷng ân nghĩa. Dù cỏi âm hay cỏi dương cũng biểu hiện sự sống và mong muốn thoát khổ và t́m vui. Tất cả chúng ta không ngoài thông lệ ấy. Từ đó mới thấy rằng, Phật pháp luôn đem lại hương vị giải thoát cho cả chúng sinh và muôn loài./.

 


 

[1] Pháp giới của Phật, Bồ tát, Duyên giác, Thanh Văn, Trời, Người, A Tu la, Địa ngục, Ngạ quỷ và Súc sanh.

[2] Kinh Hoa Nghiêm, Phẩm thập địa, HT Trí Tịnh dịch.

[3] Kinh trường bộ, HT Thích Minh Châu dịch

[4] Trung bô kinh số 135, HT Thích Minh Châu dịch

[5]  Kinh Du Già Tập Yếu Cứu A Nan Đà La Ni Diệm Khẩu Qũy Nghi .Đời Đường, Tam tạng Sa môn Bất Không  dịch.

Việt dịch: Quảng Minh